Gelişim Hattı

1. Arapça: ʾafala (gök cismi battı, gözden kayboldu)
2. Arapça: ʾufūl (batma, kaybolma, batış)
3. Osmanlı Türkçesi: ufūl (gök cisminin batması, vefat)
4. Türkçe: ufûl (batma, kaybolma, ölüm)

Yapısal Parçalanış

ʾ-f-l Sami kök

Batmak, görünmez olmak, kaybolmak

fuʿūl Vezin / mastar kalıbı

Fiilin mastar/eylem hâli

ʾ-f-l (batmak) kökünün fuʿūl kalıbına sokulmasıyla → ʾufūl (batış, batma)

Anlam Evrimi

1. Güneş veya yıldızın batması, ufuk altına inmesi
2. Gözden kaybolma, yok olma
3. Ölüm, vefat (mecazen)

Türkçedeki İlk İzler

• Osmanlı Türkçesi metinlerinde en geç 14. ve 15. yüzyıllardan itibaren astronomi ve edebî/tasavvufi bağlamlarda yer almaktadır.
• Kur'an kökenli bir kavrama dayanarak (En'âm Suresi 76. ayet) klasik edebiyatta fânilik ve batış metaforu olarak sıklıkla kullanılmıştır.

Kökdaş Kelimeler

âfil

Aynı kökten türeyen fāʿil (etken sıfat-fiil) vezninde, "batan, kaybolan, zeval bulan" anlamına gelen sözcük.