turan Farsça
توران (tūrān)
Kelime, Farsçada İran'ın kuzeydoğusundaki göçebe halkların yaşadığı toprakları niteleyen coğrafi ve efsanevi bir terimden gelmektedir. Kökeni Avesta dilindeki 'Tūra' etnik/kavim adına dayanır ve Farsçada çoğul/yer ekiyle birleşerek türetilmiştir.
Gelişim Hattı
- Avestaca: tūra (bir göçebe halk veya kabile adı)
- Pehlevice: tūrān (Turanlılar, Turan ülkesi)
- Farsça: tūrān (İran'ın kuzey ve doğusundaki göçebe toprakları)
- Osmanlı Türkçesi: tūrān (Türk ve göçebe kavimlerin ana yurdu, Orta Asya)
- Türkçe: turan (Türk halklarının bütünü veya ortak vatan mefkuresi)
Yapısal Parçalanış
- tūr Kök isim
- Eski İran metinlerinde geçen göçebe halkın/kavmin adı
- -ān Yer / Çoğul eki
- -ler diyarı, ülkesi
Tūr (Turlar / göçebeler) + -ān (ülkesi, diyarı) → Tūrān (Turlar diyarı)
Anlam Evrimi
- Avesta ve eski İran geleneğinde İran dışındaki kuzeydoğu göçebeleri
- Fars edebiyatı ve Şehname'de İran'ın karşısındaki göçebe/Türk dünyası
- 19. ve 20. yüzyılda Türkçülük düşüncesinde tüm Türklerin idealleştirilmiş ortak ana yurdu
Türkçedeki İlk İzler
- Türkçede Orta Çağ İslami ve edebi metinlerinden (örneğin Kutadgu Bilig'deki Afrasyab/Alp Er Tunga anlatılarından) itibaren Fars edebiyatı etkisiyle bilinmektedir.
- Modern siyasi ve ideolojik anlamı ise 19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyılın başında Ziya Gökalp gibi düşünürlerin metinlerinde belirginleşmiştir.
Kökdaş Kelimeler
- Turanizm
- Turan kökünden türetilmiş, Turan halklarının birliğini savunan ideolojik akım
- Turanî
- Turan kökenli, Turan'a mensup