tuğra Türkçe
tuġraġ
Eski Türkçe kökenli olan kelime, hükümdarın mühür veya alâmetini ifade eden 'tuġraġ' biçiminden evrilerek Türkçenin tarihsel dönemleri boyunca varlığını sürdürmüştür.
Gelişim Hattı
- Eski Türkçe: tuġraġ (hükümdar alâmeti, damga, mühür)
- Orta Türkçe: tuġra (hükümdar nişanı)
- Osmanlı Türkçesi: طغرا (tuġrā / padişah mührü)
- Türkiye Türkçesi: tuğra (padişah imzası)
Yapısal Parçalanış
- tuġ- Kök fiil/isim (varsayımsal)
- İşaret koymak, damgalamak veya tuğ ile ilişkili bağ
- -raġ İsim yapım eki
- Eylemin sonucunu veya aletini bildiren ek
tuġ- + -raġ → tuġraġ (hükümdar alâmeti) > tuğra
Anlam Evrimi
- Hükümdar damgası, mühür
- Padişahların isim ve unvanlarını içeren hat sanatı niteliğindeki özel imza
Türkçedeki İlk İzler
- Türkçede yazılı olarak Kaşgarlı Mahmud'un Divânu Lugâti't-Türk (1073) eserinde 'tuġraġ' (hakanın mührü veya buyruğu) biçiminde kaydedilmiştir.
- Oğuz Türkçesinde erken dönemlerden itibaren ses düşmesiyle 'tuğra' formunu almıştır.
Kökdaş Kelimeler
- Hükümdarlık ve hâkimiyet sembolü olan işaret/sancak ile aynı kök ailesinden geldiği düşünülmektedir.
- Farsça çeken/yazan anlamındaki 'keş' ile birleşerek tuğra çizen hattatı ifade eder.