terakki Arapça
ترقّي (taraqqī)
Arapça 'yükselmek, yukarı çıkmak' anlamına gelen rqy (رقي) kökünden türetilmiş tefaˁˁul veznindeki terakki kelimesi, Osmanlı Türkçesi döneminde 'ilerleme, gelişme' anlamında Türkçeye geçmiştir.
Gelişim Hattı
- Arapça: rqy (رقي) (yukarı çıkmak, tırmanmak, yükselmek)
- Arapça: taraqqā (ترقّى) (derece derece yükseldi, ilerledi)
- Arapça: taraqqī (ترقّي) (yükseliş, ilerleme, gelişme)
- Osmanlı Türkçesi: terakkī (ترقّی) (ilerleme, terfi etme)
- Türkçe: terakki (ilerleme, gelişme)
Yapısal Parçalanış
- r-q-y Samî kökü
- Yükselmek, yukarı çıkmak, basamak çıkmak
- tefaˁˁul Vezin / Türetim kalıbı
- Dönüşlülük ve dereceli oluş bildiren mastar kalıbı
r-q-y (yükselmek) kökünün tefaˁˁul veznine aktarılması → taraqqī (aşama aşama yükselme, ilerleme)
Anlam Evrimi
- Fiziksel olarak yukarı çıkmak, tırmanmak
- Makam, rütbe veya derecede yükselmek
- Uygarlık, bilim veya ahlak bakımından ilerlemek, gelişmek
Türkçedeki İlk İzler
- Osmanlı Türkçesinde en geç 14. ve 15. yüzyıl metinlerinden itibaren derece veya rütbece yükselme anlamında kaydedilmiştir.
- Tanzimat ve II. Meşrutiyet dönemlerinde (özellikle İttihat ve Terakki Cemiyeti ile) modern anlamda 'toplumsal ve bilimsel ilerleme' karşılığı olarak yaygınlık kazanmıştır.
Kökdaş Kelimeler
- Aynı r-q-y kökünün tefˁīl veznindeki biçimidir (yükseltme, rütbe artırma).
- Aynı kökten tefaˁˁul vezninin etken sıfat-fiil biçimidir (ilerlemiş, gelişmiş).
- Aynı kökten türeyen ve 'küçük yükseliş, nazikçe yukarı çıkan' anlamına gelen özel isim.