tekamül Arapça
تكامل (takāmul)
Arapça k-m-l (tam olma, olgunlaşma) kökünden türetilen VI. babdaki mastar olan takāmul biçiminden Türkçeye geçmiştir; olgunlaşma ve evrim süreçlerini ifade eder.
Gelişim Hattı
- Arapça: kamala (tam ve eksiksiz oldu)
- Arapça: takāmala (birbirini tamamladı, yetkinleşti)
- Arapça: takāmul (yetkinleşme, olgunlaşma, gelişme)
- Osmanlı Türkçesi: tekāmül (olgunlaşma, gelişme)
- Türkçe: tekamül
Yapısal Parçalanış
- k-m-l Üçüz kök
- tam ve yetkin olma
- tefā'ul (VI. bab) Vezin kalıbı
- karşılıklı olma veya kademeli olarak yetkinliğe erişme mastarı
k-m-l kökü + tefā'ul kalıbı → takāmul (olgunlaşma, yetkinleşme)
Anlam Evrimi
- Eksiksiz ve tam hale gelme
- Yetkinleşme, kemale erme
- Kademeli gelişim ve ilerleme
- Biyolojik veya felsefi anlamda evrim
Türkçedeki İlk İzler
- Osmanlı Türkçesi metinlerinde en geç 18. ve 19. yüzyıllardan itibaren yaygın olarak görülür.
- 20. yüzyılın başlarında ve erken Cumhuriyet döneminde felsefi/biyolojik bağlamda 'evrim' kavramını karşılamak için kullanılmıştır.
Kökdaş Kelimeler
- Aynı k-m-l kökünden gelen, olgunluk ve yetkinlik anlamındaki mastar isim.
- Aynı kökten türeyen fail (etken sıfat-fiil); olgun, yetkin kimse.
- Aynı kökün IV. babından (if'āl) türeyen, tamamlama ve bitirme anlamındaki mastar.
- Aynı kökün II. babından (tef'īl) türeyen ism-i mef'ul; tamamlanmış, eksiksiz, yetkin.