takvim Arapça
تقويم (taḳwīm)
Türkçede 'calendar' kavramının karşılığı olan 'takvim' kelimesi, Arapça q-w-m (doğrulmak, düzeltmek, değer biçmek) kökünden türetilmiş olup 'düzeltme, düzenleme, cetvel haline getirme' anlamlarından zaman çizelgesi anlamını kazanarak Türkçeye geçmiştir.
Gelişim Hattı
- Proto-Samice: *ḳwm (ayağa kalkmak, dik durmak)
- Arapça: qāma قام (dik durdu, kalktı)
- Arapça: qawwama قوّم (düzeltti, tertip etti, değer biçti)
- Arapça: taḳwīm تقويم (düzeltme, hizalama, hesap cetveli, takvim)
- Osmanlı Türkçesi: taḳvīm تقويم (yıllık zaman cetveli)
- Türkçe: takvim
Yapısal Parçalanış
- ta- -īm Vezin (Tef'îl masdarı kalıbı)
- Eylemi yaptırma, düzenleme ve süreç oluşturma işlevi katar.
- q-w-m Samî kök
- Doğrulmak, dik durmak, ayakta olmak, hizalanmak.
q-w-m kökünün tef'īl kalıbına aktarılmasıyla → taḳwīm (düzenleme, cetvele dökme)
Anlam Evrimi
- Doğrultma, eğriliğini düzeltme
- Hizaya sokma, değerini belirleme (kıymet biçme)
- Gök cisimlerinin hareketlerini ve zamanı cetvele bağlama
- Zamanı gün, ay, yıl düzeninde gösteren çizelge (modern takvim)
Türkçedeki İlk İzler
- Türkçede yazılı olarak en geç 14. yüzyıldan (Mukaddimetü'l-Edeb ve erken Osmanlı metinleri) itibaren tespit edilmektedir.
- Tarihsel metinlerde hem 'düzeltme, ıslah etme' hem de 'yıldızların ve günlerin hesabı cetveli' anlamlarında kullanılmıştır.
Kökdaş Kelimeler
- Arapça aynı q-w-m kökünden türemiş olup 'ayağa kalkma, ayakta durma' anlamındadır.
- Arapça aynı kökten gelir; bir şeyin duruşu, ederi ve değeri demektir.
- Arapça aynı kökten türemiş olup bir arada duran topluluğu, milleti ifade eder.
- Arapça aynı kökten gelir; bir maddenin olması gereken doğru duruşu ve yoğunluğudur.
- Arapça aynı kökten türeyip bir yerde yerleşik durma, oturma anlamındadır.