takdir Arapça
تقدير (taqdīr)
Kelime, Arapça q-d-r (ölçmek, biçmek, güç yetirmek) kökünden türeyen ve 'ölçüp biçme, değerini belirleme, kaderini tayin etme' anlamına gelen 'taqdīr' mastarından Türkçeye geçmiştir.
Gelişim Hattı
- Arapça: قدر (qadara - ölçtü, değer biçti, muktedir oldu)
- Arapça: تقدير (taqdīr - ölçüp biçme, değerini belirleme, kaderini tayin etme)
- Osmanlı Türkçesi: تقدير (takdīr - değer biçme, kader, beğeni)
- Türkçe: takdir
Yapısal Parçalanış
- q-d-r Sami/Arapça kök
- ölçmek, güç yetirmek, değer biçmek
- taf'īl Vezin (II. kalıp mastar)
- bir eylemi oldurma veya etraflıca yapma
q-d-r kökünün taf'īl veznindeki mastarı → taqdīr (ölçüp biçme, değer belirleme)
Anlam Evrimi
- Ölçüp biçme, miktar ve değerini hesaplama
- İlahi hüküm ve kader olarak belirlenme
- Kıymetini bilme, değer verme
- Beğenme, övgüyle karşılama
Türkçedeki İlk İzler
- Türkçede en geç 14. yüzyıldan itibaren İslami ve edebi metinlerde görülür.
- Eski metinlerde hem 'ilahi kader/yazgı' hem de 'bir şeyin değerini belirleme' anlamlarında kullanılmıştır.
Kökdaş Kelimeler
- Arapça q-d-r kökünden; belirlenmiş ölçü, ilahi yazgı.
- Arapça q-d-r kökünden; güç, erk, güç yetirebilme.
- Arapça q-d-r kökünden; ölçülen nicelik, ölçü.
- Arapça q-d-r kökünden türeyen VIII. kalıp etken sıfat-fiil; gücü yeten.