mimar Arapça
معمار (miʿmār)
Kelime, Arapçada 'bayındır kılmak, imar etmek ve iskân etmek' anlamına gelen ʿ-m-r kökünden türemiştir. Türkçeye Osmanlı döneminde yapılar tasarlayan ve inşa eden meslek erbabını tanımlamak üzere geçmiştir.
Gelişim Hattı
- Proto-Sami: *ʿmr (yaşamak, iskân etmek)
- Arapça: ʿamara (bayındır kıldı, iskân etti, onardı)
- Arapça: miʿmār (yapıcı, usta mimar, imar eden)
- Osmanlı Türkçesi: miʿmār (yapı ustası, bina tasarlayan)
- Türkçe: mimar (yapı tasarlayan ve inşa sürecini yöneten meslek mensubu)
Yapısal Parçalanış
- ʿ-m-r Kök
- İmar etmek, iskân etmek, bayındır kılmak
- mifʿāl Vezin / İsm-i fail mübalağası
- Bir işi sürekli ve ustalıkla yapan kişi kalıbı
ʿ-m-r (imar etmek) + mifʿāl vezni → miʿmār (çokça inşa/imar eden kimse)
Anlam Evrimi
- Yerleşmek, yaşamak ve bayındır kılmak
- Bina ve yerleşim alanları inşa eden, onaran kişi
- Yapıların tasarım ve inşa sürecini yöneten uzman (mimar)
Türkçedeki İlk İzler
- Türkçede en geç 14. yüzyıldan itibaren (örneğin Ahterî-i Kebir ve dönemin vakfiyelerinde) belgelenmiştir.
- Osmanlı Türkçesinde erken dönemlerden itibaren bina ustası ve tasarımcısı anlamında kesintisiz kullanılmıştır.
Kökdaş Kelimeler
- Arapça ʿamara (bayındır kıldı) fiilinin ifʿāl babından mastarıdır.
- Arapça ʿ-m-r kökünden ism-i mef'ul olup 'bayındır, bakımlı' anlamına gelir.
- Arapça ʿ-m-r kökünden türemiş olup aslen 'yaşama süresi, hayat' demektir.
- Arapça ʿ-m-r kökünden türeyen ve 'uygarlık, bayındırlık' anlamına gelen bir mastardır.