merkez Arapça
مركز (markaz)
Arapça r-k-z (mızrak veya direk saplamak, dikmek) kökünden türeyen ve 'bir şeyin saplandığı veya sabitlendiği yer' anlamına gelen ism-i mekân biçiminden Türkçeye geçmiştir.
Gelişim Hattı
- Arapça: rakaza (mızrak sapladı, dikti)
- Arapça: markaz (saplanma yeri, odak noktası, orta yer)
- Osmanlı Türkçesi: merkez (orta yer, idare yeri)
- Türkçe: merkez (orta nokta, odak, yönetim yeri)
Yapısal Parçalanış
- ma- Mekân ismi ön eki
- Eylemin gerçekleştiği yer
- rkz Kök fiil
- Saplanmak, dikilmek, sabitleşmek
ma- (mekân ön eki) + rkz (saplamak, dikmek) → markaz (saplanma yeri, merkez)
Anlam Evrimi
- Yere saplanan bir mızrak veya kazığın dikildiği nokta
- Bir alanın veya dairenin orta noktası
- Yönetim, faaliyet veya hareketin toplandığı odak yeri
Türkçedeki İlk İzler
- Türkçede en geç 14. yüzyıldan (Eski Anadolu Türkçesi döneminden) itibaren metinlerde görülmeye başlanmıştır.
- Tarihsel metinlerde hem geometrik anlamda 'dairenin orta noktası' hem de idari/askeri anlamda 'karargâh, toplanma yeri' olarak kaydedilmiştir.
Kökdaş Kelimeler
- Arapça tafa‘‘ul vezninde 'merkezleşme, odaklanma, toplanma' anlamına gelen türev.
- Merkez kelimesine nisbet ve mastar eki getirilerek oluşturulmuş 'merkezcilik, merkez olma durumu'.