mercek Farsça
مردمک (mardumak) / مردمک چشم (mardumak-i çaşm)
Türkçeye Farsçada 'göz bebeği' veya 'küçük insan' anlamına gelen 'mardumak' kelimesinden geçmiştir. Optik terimi olarak mercimek tanesine benzetilerek Türkçede 'mercek' biçiminde türetilmiş veya ses değişimine uğramıştır.
Gelişim Hattı
- Proto-Hint-Avrupa: *mer- (ölmek)
- Eski Farsça: martiya- (insan, ölümlü)
- Farsça: mardum (insan, halk)
- Farsça: mardumak (küçük insan, göz bebeği)
- Osmanlı Türkçesi: merdümek / mercek (göz bebeği; mercimek; optik cam)
- Türkçe: mercek (mercek, lens)
Yapısal Parçalanış
- mardum Kök isim
- insan
- -ak Küçültme eki
- küçük, -cik
mardum (insan) + -ak (küçültme eki) → mardumak (küçük insan / göz bebeği)
Anlam Evrimi
- İnsancık, küçük insan
- Göz bebeği (göze bakıldığında görünen küçük insan yansıması)
- Işığı kıran bombeli optik cam (lens)
Türkçedeki İlk İzler
- Osmanlı Türkçesinde 'merdümek' veya 'mercimek' biçimiyle optik ve anatomi metinlerinde en geç 19. yüzyıldan itibaren lens anlamında kaydedilmiştir.
- Cumhuriyet dönemindeki terimleştirme sürecinde modern yazımı 'mercek' olarak standartlaşmıştır.
Kökdaş Kelimeler
- Farsça mardumak/marjumak (küçük insan / göz bebeği / tohum) sözcüğünden Türkçeye geçmiş aynı kökenli bir bakliyat adıdır.
- Farsça mardum (insan) kökünden türemiş, insanlardan kaçan veya yabani anlamına gelen bir sözcüktür.