maymun Arapça
مَيْمُون (maymūn)
Türkçeye Arapçadan geçen kelime, aslen 'uğurlu, kutlu, talihli' anlamına gelir; hayvanın adının uğursuzluk getirmemesi için hüsnütabir (örtmece) yoluyla bu isimle anılması sonucu zamanla doğrudan hayvanın adı haline gelmiştir.
Gelişim Hattı
- Arapça: yumn (uğur, bereket, kut)
- Arapça: maymūn (uğurlu, kutlu, mesut)
- Arapça: maymūn (şebek, maymun [örtmece yoluyla])
- Osmanlı Türkçesi: maymūn (maymun)
- Türkiye Türkçesi: maymun
Yapısal Parçalanış
- y-m-n Sami/Arapça kök
- uğurlu olmak, sağ tarafta olmak, bereketli olmak
- ma- -ūn İsm-i mef'ul kalıbı
- edilgenlik ve nitelik kazandıran kalıp (uğurlanmış/uğurlu)
y-m-n (uğur kökü) + ma- -ūn (mef'ul kalıbı) → maymūn (uğurlu)
Anlam Evrimi
- Uğurlu, kutlu, hayırlı
- Uğursuzluk getirmemesi amacıyla şebek/maymun türü hayvanlara örtmece olarak verilmesi
- Doğrudan primat türü hayvanın genel adı
Türkçedeki İlk İzler
- Türkçede hayvan anlamıyla en geç 14. yüzyıldan (Mukaddimetü'l-Edeb ve Kısas-ı Enbiya tercümeleri) itibaren görülür.
- Osmanlı Türkçesi metinlerinde hem hayvan adı hem de 'uğurlu, kutlu' anlamındaki sıfat olarak kullanılmıştır.
Kökdaş Kelimeler
- Arapça aynı y-m-n kökünden gelen 'uğur, bereket, kutluluk' anlamındaki isimdir.
- Meymenet kelimesine Türkçe yokluk ekinin getirilmesiyle oluşan 'uğursuz, bereketsiz, sevimsiz' anlamındaki sözcüktür.
- Arap yarımadasının 'sağ tarafında' veya 'bereketli/uğurlu' bölgesinde yer alması dolayısıyla aynı kökten türemiş ülke adıdır.