mandalina İtalyanca
mandarino
Türkçeye İtalyanca mandarino sözcüğünden geçmiştir. Kelimenin nihai kökeni Sanskritçe 'danışman, bakan' anlamına gelen mantrin- sözcüğüne dayanır; Portekizliler aracılığıyla Çinli devlet görevlileri (mandarin) için kullanılmış, bu görevlilerin giydiği sarı-turuncu cüppelerin renginden ötürü bu turunçgil meyvesine aktarılmıştır.
Gelişim Hattı
- Sanskritçe: mantrin- (danışman, bakan)
- Portekizce: mandarim (Çinli devlet yetkilisi, bakan)
- İspanyolca / İtalyanca: mandarino (Çinli devlet yetkilisi; turuncu renkli bir narenciye türü)
- Osmanlı Türkçesi: mandalina (narenciye türü)
- Türkçe: mandalina (turunçgillerden tatlı, kokulu bir meyve)
Yapısal Parçalanış
- mandarino İsim
- Çinli bürokrat / narenciye türü
İtalyanca mandarino (Çinli bürokratın giysi rengine atfen meyve adı) → Türkçe mandalina
Anlam Evrimi
- Danışman, devlet adamı
- Çinli yüksek düzey bürokrat (mandarin)
- Mandarinlerin sarı/turuncu giysi rengi
- Aynı renkteki tatlı narenciye meyvesi
Türkçedeki İlk İzler
- Türkçede yazılı olarak en geç 19. yüzyıl sonlarından (Osmanlı Türkçesi döneminden) itibaren narenciye adı olarak görülür.
- Ahmet Rasim ve Şemseddin Sami'nin döneme ait sözlük ve metinlerinde mandalina / mandarino biçimlerine rastlanır.
Kökdaş Kelimeler
- mandarin
- Aynı kökten gelir; hem Çinli bürokratları hem de Çin'in standart resmî dilini ifade eder.
- mantra
- Sanskritçe 'düşünce, zihin aracı' anlamına gelen aynı man- (düşünmek) Hint-Avrupa köküne dayanır.