mürekkep Arapça
مركّب (murakkab / murakkib)
Arapça 'r-k-b' kökünden türetilen ve 'birleştirilmiş, terkip edilmiş' anlamına gelen murakkab sözcüğünden Türkçeye geçmiştir. Çeşitli maddelerin bir araya getirilip karıştırılmasıyla elde edilen yazı sıvısını ifade etmek üzere kalıplaşmıştır.
Gelişim Hattı
- Arapça: rakaba (binmek, üst üste koymak)
- Arapça: rakkaba (birleştirmek, monte etmek, terkip etmek)
- Arapça: murakkab / murakkib (birleştirilmiş, bileşik nesne; sıvı yazı boyası)
- Osmanlı Türkçesi: mürekkeb (yazı sıvısı, bileşik)
- Türkçe: mürekkep (yazı sıvısı)
Yapısal Parçalanış
- r-k-b Kök
- Binmek, üst üste gelmek, eklenmek
- mu- Ön ek (İsm-i mef'ul/fail)
- Edilgen veya etken sıfat-fiil yapıcı
- -tarkīb (II. kalıp) Vezin/Kalıp
- Parçaları bir araya getirme, birleştirme
mu- (ön ek) + rakkaba (birleştirmek) → murakkab (bir araya getirilmiş, bileşik)
Anlam Evrimi
- Parçaları birleştirilerek oluşturulan nesne, bileşik
- Farklı maddelerin (is, zamk, su vb.) terkibiyle yapılan yazı sıvısı
- Yazı ve baskı boyası
Türkçedeki İlk İzler
- Osmanlı Türkçesinde 14. yüzyıldan itibaren hem 'yazı sıvısı' hem de 'bileşik' anlamıyla metinlerde yer alır.
- Yunus Emre divanında ve erken dönem Anadolu Türkçesi tıp metinlerinde 'terkip edilmiş ilaç' veya 'yazı mürekkebi' olarak geçer.
Kökdaş Kelimeler
- Aynı r-k-b kökünden; birleştirme, sentez, bileşim anlamına gelir.
- Aynı kökten türeyen irtikāb fiilinden; rüşvet alan, yolsuzluk yapan kişi.
- Tarihsel olarak aynı kök dairesine bağlı olan 'gözetleyen, denetleyen' anlamındaki sözcük.
- Aynı r-k-b kökünden; binilen şey, binek, eşek.