kuran Arapça
قرآن (qurˀān)
Türkçeye Arapçadan geçen kelime, 'okumak, seslendirmek' veya 'bir araya getirmek' anlamına gelen q-r-ˀ (qarā) kökünden türetilmiş bir mastar/isimdir. İslam'ın kutsal metnini ifade eder; ayrıca genel olarak 'okuma, tilavet' anlamına da gelir.
Gelişim Hattı
- Sami Dili (Ön Sami): *qrʔ (seslenmek, bağırmak, okumak)
- Süryanice: qeryānā (okuma, kutsal metin dersi)
- Arapça: qarā (okudu, seslendirdi)
- Arapça: qurˀān (okunan şey, tilavet; İslam'ın kutsal kitabı)
- Osmanlı Türkçesi: قرآن (kur'an)
- Türkçe: Kuran
Yapısal Parçalanış
- q-r-ʔ (qarā) Kök fiil
- Okumak, tilavet etmek, seslenmek
- fuˁlān (kalıp) Mastar / İsim kalıbı
- Eylemin kendisi veya nesnesi (okuma / okunan metin)
qarā (okumak) kökünün fuˁlān kalıbıyla türetilmesi → qurˀān (okuma, okunan metin)
Anlam Evrimi
- Seslenmek, çağırmak, okumak
- Kutsal metin okuması, tilavet
- İslam dini vahyinin toplandığı kutsal kitap
Türkçedeki İlk İzler
- Eski Anadolu Türkçesi ve Karahanlı/Harezm dönemi İslami metinlerinden itibaren Türkçede düzenli olarak yer almaktadır.
- Kutadgu Bilig (1069) ve Divânu Lugâti't-Türk (1074) döneminden bu yana hem kutsal kitabın adı hem de dini kavram olarak kullanılmaktadır.
Kökdaş Kelimeler
- Arapça aynı kökten (q-r-ʔ) gelen ve 'okuma, usulüne uygun okuma tarzı' anlamına gelen sözcük.
- Arapça q-r-ʔ kökünün etken ortacı olup 'okuyan kişi, okuyucu' demektir.