kontrol Fransızca
contrôle
Türkçeye Fransızca contrôle sözcüğünden geçmiştir; kökeni Ortaçağ Latincesinde kayıtların doğrulanması için tutulan ikinci ruloya (contra-rotulus) dayanır.
Gelişim Hattı
- Latince: rotulus (küçük tekerlek, rulo, yazılı parşömen rulosu)
- Ortaçağ Latincesi: contrarotulus (asıl kaydı denetlemek için tutulan karşı/ikinci rulo)
- Eski Fransızca: contre-rolle (karşı rulo, denetim kaydı)
- Fransızca: contrôle (denetim, teftiş, hâkimiyet)
- Türkçe: kontrol (denetim, teftiş)
Yapısal Parçalanış
- contra- / contre- Ön ek
- Karşı, ikincil
- rôle / rotulus İsim kökü
- Rulo, yazılı belge, sicil
contre (karşı) + rôle (rulo/sicil) → contrôle (çifte kayıtla denetleme)
Anlam Evrimi
- Resmî bir kaydı doğrulamak için tutulan ikinci/karşı rulo
- Hesapları ve belgeleri karşılaştırarak denetleme işlemi
- Genel teftiş, gözetim ve hâkimiyet altında tutma
Türkçedeki İlk İzler
- Türkçede Batılılaşma dönemiyle birlikte en geç 19. yüzyıl sonlarından itibaren Osmanlı metinlerinde görülmeye başlanmıştır.
- Cumhuriyet döneminde teftiş, denetleme ve mekanik yönlendirme anlamlarında kullanımı yaygınlaşmıştır.
Kökdaş Kelimeler
- Fransızca contrôleur (denetçi, kontrol eden kimse) sözcüğünden alınmıştır.
- Aynı kökteki Latince rotulus sözcüğünden Fransızca rouleau yoluyla Türkçeye geçmiştir.
- Fransızca rôle sözcüğünden; tiyatro oyuncularının ezberledikleri parşömen rulosundan türemiştir.