insan Arapça
إنسان (insān)
Kelime, Arapça kökenli olup Sami dillerinde 'beşer, insan türü' anlamındaki kökten türemiştir ve Türkçeye İslami dönem metinleriyle geçmiştir.
Gelişim Hattı
- Ön Sami Dili: *ʔinš- (insan, kişi)
- Arapça: إنسان (insān) (insanoğlu, beşer)
- Eski Anadolu Türkçesi: insan (insanoğlu, beşer)
- Türkiye Türkçesi: insan (düşünme ve konuşma yeteneği olan iki ayaklı memeli varlık, beşer)
Yapısal Parçalanış
- ʔ-n-s / ʔ-n-š Sami kökü
- insan, beşer, alışık/yakın olma
- -ān İsim türetme eki
- belirli bir varlığı niteleyen isim yapıcı son ek
ʔ-n-s kökü + -ān → insān (insan türü, beşer)
Anlam Evrimi
- Sami dillerinde genel olarak 'insan, kişi, can'
- Arapçada 'beşer, akıl ve şuur sahibi insan türü'
- Türkçede 'insanoğlu, beşer, fert'
Türkçedeki İlk İzler
- Türkçede en geç 11. yüzyıldan itibaren Kutadgu Bilig ve Atebetü'l-Hakayık gibi İslami dönem Türkçe metinlerinde görülür.
- Eski Anadolu Türkçesinde 'beşer, kişi, âdemoğlu' anlamında yaygın şekilde kullanılmıştır.
Kökdaş Kelimeler
- Arapça insān kökünden türetilmiş 'insanlık, insana yakışır durum' anlamındaki mastar.
- Aynı ʔ-n-s kökünden 'alışkanlık, yakınlık, cana yakın olma' anlamındaki türev.
- Aynı kökten gelen 'cana yakın, dost, arkadaş' anlamındaki sıfat/isim.