hilal Arapça
هلال (hilāl)
Türkçeye Arapçadan geçmiş olan kelime, 'belirmek, parlamak, ses yükseltmek' kökünden türeyerek gökyüzünde ilk beliren yeni ayı ifade eder.
Gelişim Hattı
- Proto-Sami: *hll (bağırmak, sevinçle ses çıkarmak, parlamak)
- Arapça: halla (belirdi, parladı, yeni ay göründü)
- Arapça: hilāl (yeni ay, ayça)
- Osmanlı Türkçesi: hilāl (yeni ay, hilal)
- Türkçe: hilal
Yapısal Parçalanış
- h-l-l Sami kökü
- Ses yükseltmek, parlamak, belirmek
- fi'āl Vezin / İsim kalıbı
- Somut isim türeten kalıp
h-l-l kökünden fi'āl vezninde türetilmiştir → hilāl
Anlam Evrimi
- Yeni ayın doğuşunun sevinçle haykırılması / belirmesi
- Yeni ay, ayça biçimi
- Yay veya orak biçimindeki ay sembolü
Türkçedeki İlk İzler
- Türkçede en geç 14. yüzyıldan itibaren İslami edebiyat ve astronomi metinlerinde görülür.
- Eski metinlerde hem ayın ilk evresi hem de bayrak ve sancak simgesi olarak kaydedilmiştir.
Kökdaş Kelimeler
- Aynı h-l-l kökünden; 'lâ ilâhe illallâh' sözünü yüksek sesle söyleme eylemi.
- Genellikle farklı köklerle karıştırılsa da bir kısmı türev benzerliği taşır, asıl kökteş tehlil ve heyyula gibi formlardır.