hergele Farsça
خرگله (xargala)
Farsçada "eşek sürüsü" veya genel olarak "başıboş at/eşek sürüsü" anlamına gelen sözcükten Türkçeye geçmiştir. Zamanla terbiyesiz, kaba ve kuralsız kimseler için mecazi bir hakaret ve argo niteleme olarak kullanılmaya başlanmıştır.
Gelişim Hattı
- Eski Farsça: *xara- (eşek) + *garda- (sürü/topluluk)
- Farsça: خرگله (xargala: eşek sürüsü, başıboş at/eşek sürüsü)
- Osmanlı Türkçesi: هرگله (hergele: yılkı atı veya eşek sürüsü)
- Türkiye Türkçesi: hergele (başıboş sürü; terbiyesiz/ayak takımı kimse)
Yapısal Parçalanış
- خر (xar) Kök isim
- Eşek
- گله (gala) İsim
- Sürü, hayvan topluluğu
خر (xar: eşek) + گله (gala: sürü) → خرگله (xargala: eşek sürüsü / başıboş sürü)
Anlam Evrimi
- Eşek veya at sürüsü
- Eğitilmemiş, başıboş binek hayvanı sürüsü (yılkı)
- Başıboş, kuralsız, terbiye görmemiş kimse (mecaz)
Türkçedeki İlk İzler
- Türkçede en geç 15. yüzyıldan itibaren yazılı metinlerde binek hayvanı sürüsü anlamıyla kaydedilmiştir.
- Meninski'nin 1680 tarihli sözlüğünde "at ve eşek sürüsü, terbiye edilmemiş hayvan sürüsü" anlamında yer alır.
Kökdaş Kelimeler
- Farsça aynı kökten (xarvār / eşek yükü) türeyen büyük çuval anlamındaki sözcük.