hatun Türkçe
qatun / xatun
Kelime, Eski Türkçeye Soğdca üzerinden geçmiş bir unvan olup günümüz Türkçesine ses değişimleriyle miras kalmıştır. Nihai kökeni Eski İrani dillerdeki 'hükümdar kadın' sözüne dayanır.
Gelişim Hattı
- Proto-İran Dili: *hva-tāw-nī (kendi başına buyruk kadın, hükümdar kadın)
- Soğdca: xwātēn (kraliçe, soylu hanım)
- Eski Türkçe: qatun (hakan eşi, soylu kadın)
- Orta Türkçe: xātūn / hatun (soylu kadın, bey eşi)
- Türkiye Türkçesi: hatun (kadın, eş)
Anlam Evrimi
- Kraliçe veya kağan eşi
- Saray mensubu ya da soylu kadın
- Saygıdeğer hanımefendi veya eş
- Genel anlamda kadın
Türkçedeki İlk İzler
- Türkçede en eski olarak 8. yüzyıla tarihlenen Orhun Yazıtları'nda 'qatun' biçiminde ve kağan eşi anlamında geçer.
- Dîvânu Lugâti't-Türk'te (11. yüzyıl) Afrasiyab soyundan gelen kadınlara ve genel olarak soylu kadınlara verilen unvan olarak kaydedilmiştir.
Kökdaş Kelimeler
- Eski Türkçe qatun biçiminin batı Türkçesindeki düzenli ötümlüleşmeyle (q- > k-, -t- > -d-) gelişmiş biçimidir.