hanım Türkçe
xanım
Eski Türkçe ve Moğolca gibi dillerde soyluluk belirten 'xan' (han/hükümdar) unvanına dişillik veya aidiyet eki getirilerek türetilmiş ve zamanla kadınlara yönelik saygı hitabına dönüşmüştür.
Gelişim Hattı
- Eski Türkçe: χān / qān (hükümdar, egemen)
- Moğolca: qan / χan (hükümdar)
- Orta Türkçe: xanım / qanım (hükümdar eşi, kraliçe, leydi)
- Osmanlı Türkçesi: خانوم (χānım / hānım) (soylu kadın, saygı unvanı)
- Türkiye Türkçesi: hanım (kadın, saygı hitabı)
Yapısal Parçalanış
- xan Kök isim
- hükümdar, han
- -ım Dişillik veya aidiyet eki
- kadınlık belirten ek ya da 'benim' iyelik eki
xan (han, hükümdar) + -ım (dişillik/iyelik eki) → xanım (hanın eşi, kraliçe)
Anlam Evrimi
- Hükümdar eşi, soylu prenses
- Saray ve konaklarda yüksek mevkili soylu kadın
- Kadınlara yönelik genel bir saygı unvanı ve hitap biçimi
Türkçedeki İlk İzler
- Eski Türkçe ve Orta Türkçe döneminden itibaren Moğol istilası sonrası kaynaklarda ve Çağatay Türkçesinde soylu kadın unvanı olarak kaydedilmiştir.
- Osmanlı Türkçesinde en geç 14. ve 15. yüzyıldan itibaren saray ve elit zümrede saygın kadın unvanı olarak yer almıştır.
Kökdaş Kelimeler
- Aynı kökten gelir; hükümdar veya kağan anlamındadır.
- Aynı kök kökenli 'qağan / xaqan' sözcüğünden evrilmiştir; büyük hükümdar anlamına gelir.
- Yine hükümdar eşi ve soylu kadın unvanı olarak 'xatun' biçiminden gelir.