evren Türkçe
evren
Türkçe kökenli olan sözcük, 'dönmek, değişmek' anlamına gelen 'evir-' eyleminden türetilmiştir. Başlangıçta mitolojik büyük bir yılan veya ejderha figürünü ve gökkubbenin dönüşünü ifade ederken, Cumhuriyet döneminde 'kâinat' anlamında yeniden canlandırılmıştır.
Gelişim Hattı
- Ana Türkçe: *ebir- (dönmek, çevirmek)
- Eski Türkçe: ebrin / evren (dönen şey, gök çarkı, ejderha)
- Orta Türkçe: evren (büyük yılan, ejderha)
- Türkiye Türkçesi: evren (kâinat, uzay ve içindekilerin tümü)
Yapısal Parçalanış
- evir- Kök fiil
- dönmek, çevirmek, yöneltmek
- -en Fiilden isim yapım eki
- eylemi yapan ya da eylemin sonucu olan nesne
evir- (dönmek/çevirmek) + -(g)en (yapan/eden) → evren (dönen, çevrilen şey)
Anlam Evrimi
- Dönen veya çevrilen şey
- Gök kubbe / Felek çarkı
- Kıvrılarak dönen mitolojik canavar / Ejderha
- Kâinat / Kozmos
Türkçedeki İlk İzler
- 11. yüzyıla tarihlenen Dîvânu Lugâti't-Türk'te 'büyük yılan, ejderha' ve 'gökkubbe' anlamlarıyla kaydedilmiştir.
- Cumhuriyet döneminde dil devrimi sürecinde Arapça 'kâinat' sözcüğünün Türkçe karşılığı olarak yaygınlaştırılmıştır.
Kökdaş Kelimeler
- evirmek
- Aynı ebir- (çevirmek/dönüştürmek) kökünden türemiş temel eylemdir.
- evrim
- Aynı kökten 'dönüşme, aşamalı gelişim' anlamında türetilmiştir.