erse Türkçe
erse
Eski Türkçe "olmak, bulunmak" anlamına gelen "er-" yardımcı/ek eyleminin şart eki (-se) ile çekimlenmiş biçimidir; günümüz Türkçesindeki "ise" ekinin ve bağlacının tarihsel öncülüdür.
Gelişim Hattı
- Ana Türkçe: *er- (olmak, imek)
- Eski Türkçe: erse (ise, olduğu takdirde)
- Eski Anadolu Türkçesi: erse / ise (şayet, ise)
- Türkiye Türkçesi: erse (arkaizm / ise)
Yapısal Parçalanış
- er- Kök fiil
- Olmak, bulunmak (ek fiil kökü)
- -se Şart eki
- Şart, koşul bildiren kip eki
er- (olmak) + -se (şart eki) → erse (ise, olursa)
Anlam Evrimi
- Olursa, bulunduğu takdirde
- İse (karşılaştırma ve koşul bağlacı)
Türkçedeki İlk İzler
- Eski Türkçe Orhun ve Uygur metinlerinden itibaren şart işlevli ek eylem olarak yaygın şekilde tanıklanır.
- Eski Anadolu Türkçesinde 'erse' biçimi 14. ve 15. yüzyıl metinlerinde sıklıkla görülür, zamanla yerini 'ise' biçimine bırakmıştır.
Kökdaş Kelimeler
- erse biçiminin baştaki 'e-' sesinin düşmesi ve zamanla ses değişimine uğramasıyla ortaya çıkmış modern biçimidir.
- Aynı 'er-' ek eyleminin zarf-fiil eki (-ken < -ken/kan) ile birleşmiş tarihsel biçiminden (er-ken) evrilmiştir.
- Aynı kökle bağlantılı tarihsel 'şimdi/şu halde' bağlacıdır.