derin Türkçe
terin / teŋriŋ
Türkçe kökenli bir sözcüktür. Eski Türkçe 'terin' ya da 'tipliŋ/teŋriŋ' biçimlerine dayandığı, zamanla ötümlüleşerek 'derin' hâlini aldığı kabul edilir.
Gelişim Hattı
- Ana Türkçe: *teri-n (derin olmak, toplanmak)
- Eski Türkçe: terin (derin, engin, yoğun)
- Orta Türkçe: derin (derin)
- Türkiye Türkçesi: derin (derin)
Yapısal Parçalanış
- ter- / teri- Fiil kökü
- toplanmak, birikmek, derilmek
- -in Yapım eki
- fiilden isim/sıfat türeten ek
teri- (derilmek, toplanmak, yoğunlaşmak) + -n → terin / derin
Anlam Evrimi
- Toplanmış, yoğunlaşmış, dip
- Dibi yüzeyinden uzak olan, engin
- Mecazen kapsamlı, esaslı, yoğun
Türkçedeki İlk İzler
- Eski Türkçe metinlerde ve Orhun Yazıtlarında 'terin' (yoğun, derin, ulu) biçiminde belgelenmiştir.
- Dîvânu Lugâti't-Türk'te (11. yüzyıl) 'terin' biçiminde 'derin (su vb.)' anlamıyla yer alır.
- Anadolu Türkçesinde en geç 14. yüzyıldan itibaren başındaki t- sesinin d- sesine dönüşmesiyle 'derin' olarak kaydedilmiştir.
Kökdaş Kelimeler
- derilmek
- Aynı kökten gelen toplanma, bir araya gelme bildiren fiil.
- dermek
- Toplamak, bir araya getirmek kök fiili.