cumhuriyet Arapça
جُمْهُورِيَّة (cumhūriyya)
Arapça 'halk, topluluk' anlamına gelen 'cumhūr' sözcüğünden nisbet/yapay mastar ekiyle türetilmiş olup Türkçeye Osmanlı döneminde Batı dillerindeki 'république' kavramını karşılamak üzere girmiştir.
Gelişim Hattı
- Arapça: camhara (toplamak, bir araya getirmek)
- Arapça: cumhūr (halk kitlesi, topluluk)
- Arapça: cumhūriyya (cumhuriyet, halk yönetimi)
- Osmanlı Türkçesi: cumhūriyyet (cumhuriyet)
- Türkçe: cumhuriyet
Yapısal Parçalanış
- cumhūr Kök isim
- halk kitlesi, kamu, topluluk
- -iyya(t) Nisbet/Mastar eki
- -lik, -e aitlik, durum belirten soyutlama eki
cumhūr (halk, kamu) + -iyyet (soyut isim eki) → cumhūriyyet (halka ait düzen, halk yönetimi)
Anlam Evrimi
- Halk kitlesine ait olma durumu
- Halk egemenliğine dayalı yönetim biçimi, rejim
Türkçedeki İlk İzler
- Osmanlı Türkçesinde Batı'daki 'res publica / république' kavramının karşılığı olarak 18. yüzyılın sonlarından (özellikle Fransız İhtilali sonrası diplomatik metinlerde) itibaren kaydedilmiştir.
- 20. yüzyılın başlarında ve özellikle 1923'te Türkiye devletinin resmi yönetim biçimi olarak anayasal metinlerde yerini almıştır.
Kökdaş Kelimeler
- cumhur
- Arapça aynı kökten gelen 'halk, topluluk' anlamındaki temel isim.
- cumhurbaşkanı
- 'Cumhur' (halk) ve 'başkan' sözcüklerinin birleşimiyle türetilmiş unvan.