cumhurbaşkanı Arapça
cumhūr + baş + -ı
Kelime, Arapça halk ve topluluk anlamına gelen 'cumhūr' kelimesi ile Türkçe 'baş' sözcüğü ve iyelik ekinin birleşmesiyle oluşturulmuş bir birleşik isimdir.
Gelişim Hattı
- Arapça: cumhūr (halk, topluluk)
- Eski Türkçe: baş (kafa, lider)
- Osmanlı Türkçesi: cumhūr başı (halkın lideri)
- Türkiye Türkçesi: cumhurbaşkanı (devlet başkanı)
Yapısal Parçalanış
- cumhur İsim (Arapça)
- Halk, topluluk, kamu
- baş İsim (Türkçe)
- Kafa, önder, lider
- -kan Sıfat-fiil/Unvan Eki
- Hakan, kağan veya pekiştirici unvan eki
- -ı İyelik Eki
- Üçüncü tekil şahıs aitlik eki
cumhur (halk) + baş (lider) + -kan (unvan eki) + -ı (iyelik) → cumhurbaşkanı
Anlam Evrimi
- Halkın başı veya cumhuriyet başkanı
- Türkiye Cumhuriyeti'nin en yüksek devlet makamı
Türkçedeki İlk İzler
- 1923 yılında Cumhuriyetin ilanıyla birlikte Türkçe idari literatüre girmiştir.
- Cumhuriyet dönemi öncesinde Osmanlıca metinlerde 'reis-i cumhur' tamlaması şeklinde kullanılırken zamanla Türkçeleştirilerek 'cumhurbaşkanı' halini almıştır.
Kökdaş Kelimeler
- Arapça 'cumhūr' (halk) kökünden türetilmiş, halk yönetimi anlamına gelen kelime.
- Türkçe 'baş' (lider, ana) köküyle oluşturulmuş birleşikle aynı kökenli.