cumhurbaşkanı Arapça
cumhūr + baş + -ı
Kelime, Arapça halk ve topluluk anlamına gelen 'cumhūr' kelimesi ile Türkçe 'baş' sözcüğü ve iyelik ekinin birleşmesiyle oluşturulmuş bir birleşik isimdir.
Cumhuriyetle yönetilen devletlerde devletin başı olan en yüksek makamdaki kimse.
Gelişim Hattı
- Arapça: cumhūr (halk, topluluk)
- Eski Türkçe: baş (kafa, lider)
- Osmanlı Türkçesi: cumhūr başı (halkın lideri)
- Türkiye Türkçesi: cumhurbaşkanı (devlet başkanı)
Yapısal Parçalanış
- cumhur İsim (Arapça)
- Halk, topluluk, kamu
- baş İsim (Türkçe)
- Kafa, önder, lider
- -kan Sıfat-fiil/Unvan Eki
- Hakan, kağan veya pekiştirici unvan eki
- -ı İyelik Eki
- Üçüncü tekil şahıs aitlik eki
cumhur (halk) + baş (lider) + -kan (unvan eki) + -ı (iyelik) → cumhurbaşkanı
Anlam Evrimi
- Halkın başı veya cumhuriyet başkanı
- Türkiye Cumhuriyeti'nin en yüksek devlet makamı
Türkçedeki İlk İzler
- 1923 yılında Cumhuriyetin ilanıyla birlikte Türkçe idari literatüre girmiştir.
- Cumhuriyet dönemi öncesinde Osmanlıca metinlerde 'reis-i cumhur' tamlaması şeklinde kullanılırken zamanla Türkçeleştirilerek 'cumhurbaşkanı' halini almıştır.
Kökdaş Kelimeler
- cumhuriyet
- Arapça 'cumhūr' (halk) kökünden türetilmiş, halk yönetimi anlamına gelen kelime.
- başkent
- Türkçe 'baş' (lider, ana) köküyle oluşturulmuş birleşikle aynı kökenli.