cemiyet Arapça
جمعية (jam‘iyya)
Arapça 'toplamak, bir araya getirmek' anlamına gelen c-m-‘ (جمع) kökünden türetilmiş olup Türkçeye Osmanlı Türkçesi döneminde geçmiştir. Zamanla topluluk, dernek ve sosyete anlamlarını kazanmıştır.
Gelişim Hattı
- Ön Sami Dili: *g-m-‘ (toplamak)
- Arapça: jama‘a (topladı, bir araya getirdi)
- Arapça: jam‘iyya (topluluk, birlik)
- Osmanlı Türkçesi: cem‘iyyet (topluluk, dernek, meclis)
- Türkçe: cemiyet
Yapısal Parçalanış
- c-m-‘ Kök fiil
- Toplamak, bir araya getirmek
- -iyya(t) Nisbet/soyutlama eki
- Durum, topluluk bildiren isim türetir
jama‘a (toplamak) + -iyya(t) (soyut/kolektif isim eki) → jam‘iyya (topluluk, dernek)
Anlam Evrimi
- Toplanma hali, kalabalık veya topluluk
- Kurulmuş topluluk, dernek, birlik
- Toplum veya seçkinler zümresi (sosyete)
Türkçedeki İlk İzler
- Osmanlı Türkçesi metinlerinde en geç 14. yüzyıldan itibaren 'toplantı, kalabalık' anlamıyla görülür.
- 19. yüzyıl Tanzimat döneminden itibaren modern anlamda 'dernek, kurum' ve 'sosyete' anlamlarında yaygınlaşmıştır.
Kökdaş Kelimeler
- Aynı c-m-‘ kökünden; toplayan, bir araya getiren ibadethane.
- Aynı kökten; bir araya gelmiş insan topluluğu.
- Aynı kökten; bütün, hepsi, dil bilgisinde anlamlı söz dizisi.
- Aynı kökten; toplanmış, bir araya getirilmiş yazıların bütünü, dergi.
- Cemiyet kelimesinin öz Türkçe karşılığı olarak üretilmiştir.