bürokrasi Fransızca
bureaucratie
Türkçeye Fransızca bureaucratie sözcüğünden geçmiştir. Kelime, Fransızca büro (çalışma masası/yazıhane) ile Eski Yunanca -kratía (yönetim/iktidar) ekinin birleştirilmesiyle 18. yüzyılda Fransız iktisatçı Vincent de Gournay tarafından türetilmiştir.
Gelişim Hattı
- Eski Fransızca: burel (kaba yün kumaş, masa örtüsü)
- Fransızca: bureau (yazı masası, yazıhane, daire)
- Eski Yunanca: krátos (güç, iktidar)
- Fransızca: bureaucratie (yazıhane/memur yönetimi)
- Osmanlı Türkçesi: bürokrasi / birokrasi
- Türkçe: bürokrasi
Yapısal Parçalanış
- bureau İsim
- Yazı masası, ofis, daire
- -cratie Sonsöz/Ek
- Yönetim biçimi, iktidar
bureau (yazı masası/daire) + -cratie (yönetim) → bureaucratie (memurlar yönetimi, kırtasiyecilik)
Anlam Evrimi
- Kaba yün örtü ile kaplı çalışma masası
- Yazı masalarının bulunduğu devlet dairesi
- Devlet daireleri ve memurların oluşturduğu yönetsel yapı ve iktidar
- Genişleyen devlet aygıtının kırtasiyeci ve hiyerarşik yönetim düzeni
Türkçedeki İlk İzler
- Osmanlı Türkçesinde 19. yüzyılın sonlarından, özellikle II. Meşrutiyet dönemindeki siyasi ve iktisadi metinlerden itibaren görülmeye başlanmıştır.
- Cumhuriyet döneminde hem devlet örgütlenmesini hem de aşırı kuralcılık (kırtasiyecilik) anlamını karşılayacak biçimde yaygınlaşmıştır.
Kökdaş Kelimeler
- büro
- Aynı kökten gelir; Fransızca çalışma masası veya ofis anlamındaki bureau sözcüğünden alınmıştır.
- demokrasi
- -krasi bileşeni ortak olup Eski Yunanca iktidar ve yönetim bildiren krátos kökünden türemiştir.
- otokrasi
- Aynı -krasi (yönetim, iktidar) bileşeniyle kurulmuş bir diğer yönetim terimidir.