ayran Türkçe
ayran
Türkçe kökenli olan sözcük, Eski Türkçede 'ayırmak, çözülmek' anlamına gelen kökten türetilmiş olup yoğurdun su ile açılması veya sütün yağının ayrılması işlemine dayanır.
Gelişim Hattı
- Proto-Türkçe: *adïr- (ayırmak, ayrılmak)
- Eski Türkçe: adır- (ayırmak)
- Eski Türkçe: adran / ayran (çalkalanmış yoğurt, yayık altı)
- Orta Türkçe: ayran (sulandırılmış yoğurt, yayık içeceği)
- Türkiye Türkçesi: ayran (yoğurdun suyla çalkalanmasıyla yapılan içecek)
Yapısal Parçalanış
- ayır- / adır- Kök fiil
- ayırmak, bölmek, ayrılmak
- -an / -(a)n Fiilden isim yapım eki
- eylemin nesnesi veya sonucu olan şey
ayır- (yağını/parçasını ayırmak) + -(a)n → ayran (ayrılmış, çalkalanmış süt ürünü)
Anlam Evrimi
- Sütün yağından ayrılması veya yayıkta çalkalanması
- Yayık altı sütü / çalkalanmış yoğurt
- Yoğurt ve su karışımı geleneksel içecek
Türkçedeki İlk İzler
- Divânu Lugâti't-Türk'te (1074) 'ayrān' biçiminde yoğurttan yapılan bir içecek olarak kaydedilmiştir.
- Eski Türkçe metinlerde ve Kıpçak Türkçesi sözlüklerinde benzer biçimlerde yer alır.
Kökdaş Kelimeler
- Aynı ayır- (adır-) kökünden gelen, ayrılmış olan anlamında sözcük.
- Aynı kökten türeyen detay anlamındaki sözcük.