şehit Arapça
شهيد (şahīd)
Arapça 'ş-h-d' (tanık olmak, görmek) kökünden türeyen ve 'tanık, şahit' anlamına gelen 'şehīd' sözcüğünden Türkçeye geçmiştir. İslami terminolojide din veya kutsal bir amaç uğruna canını vererek inancına tanıklık eden kişiyi ifade etmek üzere anlam daralması ve özelleşmesi yaşamıştır.
Gelişim Hattı
- Ön Sami Dili: *śhd (tanıklık etmek, bilmek)
- Arapça: شهد (şahida - tanık oldu, gördü)
- Arapça: شهيد (şahīd - tanık, inancı uğruna ölen)
- Osmanlı Türkçesi: شهيد (şehīd)
- Türkçe: şehit
Yapısal Parçalanış
- ş-h-d Sami kök
- tanıklık etmek, hazır bulunmak
- fa'īl vezni Sıfat / İsim vezni
- etken veya edilgen sıfat niteliği
ş-h-d kökü + fa'īl kalıbı → şahīd (tanıklık eden / inancına canıyla şahitlik eden)
Anlam Evrimi
- Gören, hazır bulunan, tanık
- İnancı veya kutsal bir dava uğruna canını vererek şahitlik eden kimse
- Vatan, millet veya kutsal değerler uğruna hayatını kaybeden kişi
Türkçedeki İlk İzler
- Türkçede en geç 14. yüzyıldan itibaren İslami ve edebi metinlerde tespit edilmektedir.
- Eski Anadolu Türkçesi dönemine ait dini ve destansı metinlerde dini ve kutsal amaç uğruna ölenleri belirtmek üzere yaygın olarak kullanılmıştır.
Kökdaş Kelimeler
- Aynı kökten gelen etken ortaç biçimi (şāhid, gören/tanıklık eden).
- Aynı kökten türeyen mastar biçimi (tanıklık etme, şehit olma).
- Aynı kökten türeyen edilgen ortaç (gözle görülmüş, meşhut suç).
- Aynı kökün mufā'ala babından etken ortacı (gözlemci, tanık).