çini Farsça
چينى (çīnī)
Kelime, Farsçada Çin ülkesinin adından nisbet ekiyle türetilmiş olup 'Çin'e özgü, Çin işi porselen/seramik' anlamına gelir; Türkçeye buradan geçmiştir.
Gelişim Hattı
- Sanskritçe: cīna (Çin hanedanı, Çin ülkesi)
- Orta Farsça: çīn (Çin)
- Farsça: çīnī (Çin'e ait, Çin işi seramik)
- Osmanlı Türkçesi: çīnī (fırınlanmış sırlı seramik/fayans)
- Türkçe: çini (çini)
Yapısal Parçalanış
- çīn Özel ad
- Çin ülkesi
- -ī Nisbet eki
- -e ait, -e özgü
çīn (Çin) + -ī (aitlik eki) → çīnī (Çin'e ait, Çin porseleni)
Anlam Evrimi
- Çin ülkesine ait olan şey
- Çin'den gelen sırlı porselen ve kap kacak
- Sırlı, desenli pişmiş toprak kaplama veya süsleme levhası
Türkçedeki İlk İzler
- Osmanlı Türkçesi metinlerinde en geç 14. yüzyıldan itibaren hem kap kacak hem de mimari süsleme öğesi anlamında kayıtlıdır.
- Eski metinlerde 'kâse-i çînî' gibi tamlamalarla sıklıkla Çin porselenini nitelemek üzere kullanılmıştır.
Kökdaş Kelimeler
- Kelimenin türediği ülke adı aynı köke dayanır.
- İspanyolca aracılığıyla geçmiş olsa da adlandırma kökeninde Çin coğrafi bağıntısı bulunur.