çarşı Farsça
چهارسو (çehārsū)
Türkçeye Farsçadan geçen kelime, 'dört yön' veya 'dört tarafı yollarla kesişen kavşak/meydan' anlamına gelen bir tamlamadan türemiştir.
Gelişim Hattı
- Proto-Hint-Avrupa: *kʷetwóres (dört)
- Eski Farsça: čathru- (dört)
- Farsça: çehār / çār (dört) + sū (taraf, yön, sokak)
- Farsça: çehārsū / çārsū (dört yol ağzı, pazar meydanı)
- Osmanlı Türkçesi: چارشو (çarşu) (pazar yeri, dükkânların bulunduğu yer)
- Türkçe: çarşı (dükkânların toplandığı alışveriş yeri)
Yapısal Parçalanış
- çehār / çār Sayı
- Dört
- sū İsim
- Taraf, yön, semt, yol
çehār (dört) + sū (taraf/yön) → çehārsū (dört yol ağzı, merkezî pazar alanı)
Anlam Evrimi
- Dört taraf, dört yön
- Dört yolun kesiştiği meydan veya kavşak
- Kavşak ve meydanlarda kurulan pazar yeri
- Dükkânların topluca bulunduğu alışveriş alanı
Türkçedeki İlk İzler
- Türkçede en geç 14. yüzyıldan (Dede Korkut Kitabı ve Erken Osmanlı metinleri) itibaren 'çarşu' biçiminde kaydedilmiştir.
- Tarihsel metinlerde genellikle dükkânların sıra sıra dizildiği üstü açık veya kapalı ticaret yollarını belirtmek için kullanılmıştır.
Kökdaş Kelimeler
- çehre
- çehār (dört) köküyle bağlantılı olup aslen dört unsurlu yüz/görünüş anlamından türemiştir.
- çarşamba
- çehār-şenbe (haftanın dördüncü günü) tamlamasından gelir.
- süvari
- Farsça sū (taraf) ile değil, ata binmek (suvār) ile ilişkilidir ancak çarşıdaki 'sū' doğrudan 'yön/taraf' demektir.